نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• علینقی لزگی ¹
• جلال ترکاشوند ²
• علی وکیلی ³

¹ استادیار گروه الهیات دانشگاه افسری امام علی (ع)

² استادیار گروه روابط بین الممل دانشگاه افسری امام علی (ع)

³ مدرس مدعو دانشگاه زنجان

چکیده

فریضه امر به معروف و نهی از منکر یکی از بنیادی‌ترین آموزه‌های عملی در اندیشه اسلامی است که در عین برخورداری از جایگاه فقهی، ریشه در مبانی کلامی مکاتب مختلف دارد. مقاله حاضر با هدف تبیین و تحلیل تطبیقی دیدگاه‌های پنج مکتب مهم اسلامی (خوارج، اهل حدیث، معتزله، مرجئه و امامیه) در باب این فریضه، به واکاوی تأثیر تلقی‌های متفاوت از چیستی ایمان بر گستره، شرایط و شیوه‌های اجرای آن می‌پردازد. پرسش اصلی آن است که چگونه تفاوت در تعریف ایمان، زمینه‌ساز رویکردهای متنوع و گاه متضاد نسبت به این فریضه در ساحت‌های فردی، اجتماعی و حکومتی شده است. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر منابع اصیل کلامی و فقهی مکاتب اسلامی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مکاتبی چون خوارج و معتزله با تلقی از ایمان به‌مثابه التزام عملی، بر اجبار و اجرای گسترده این فریضه تأکید داشته‌اند؛ درحالی‌که مرجئه با فروکاستن ایمان به امری قلبی، اجرای آن را امری غیراجباری و فردی دانسته‌اند. اهل حدیث نیز با پایبندی به ظاهر متون روایی، نگاهی محدود و غیراقتضایی به این فریضه داشته‌اند. در این میان، مکتب امامیه با تعریف ایمان به‌عنوان مقامی کمالی و متدرج و تمییز آن از مفهوم اسلام، امکان تلفیق میان ایمان قلبی و التزام عملی را فراهم ساخته و با تأکید بر شرایط، مراتب و مصالح، رویکردی عقلانی، واقع‌گرایانه و جامع به این فریضه ارائه داده است.

کلیدواژه‌ها

• امر به معروف
• نهی از منکر
• ایمان
• خواج
• معتزله
• امامیه

عنوان مقاله [English]

The Role of Faith in the Formation of the Duty of Enjoining Good and Forbidding Evil in Islamic Discourse

نویسندگان [English]

• Ali Naqi Lezgi ¹
• Jalal Torkashvand ²
• Ali Vakili ³

¹ Assistant Professor of the Theology Department at Imam Ali (AS) Military University

² Assistant Professor of the International Relations Department at Imam Ali (AS) Military University

³ Visiting lecturer at Zanjan University

چکیده [English]

The obligation of enjoining good and forbidding evil (amr bi-l-maʿrūf wa nahy ʿan al-munkar) is one of the most fundamental practical doctrines in Islamic thought. While rooted in jurisprudential authority, it also derives significantly from the theological foundations of various Islamic schools. This article aims to provide a comparative analysis of five major Islamic theological schools—Khawārij, Ahl al-Ḥadīth, Muʿtazila, Murjiʾa, and Imāmiyya—regarding this duty. It investigates how differing conceptions of the nature of faith (īmān) have shaped diverse, and at times conflicting, approaches to the scope, conditions, and modes of its implementation. The central question explored is: how have contrasting definitions of faith contributed to the development of distinct perspectives on this obligation across the individual, social, and political spheres? This research employs a descriptive-analytical method and is grounded in primary theological and legal sources from each school. Findings reveal that schools such as the Khawārij and the Muʿtazila, by equating faith with practical adherence, emphasize coercive and broad enforcement of the duty. In contrast, the Murjiʾa, by reducing faith to an internal, heartfelt matter, view its implementation as non-obligatory and largely individual. The Ahl al-Ḥadīth, adhering strictly to the literal meanings of transmitted texts, adopt a limited and context-insensitive stance toward this duty. The Imāmiyya school, however, distinguishes between Islam (as verbal and cognitive affirmation of core beliefs) and faith (as a graded and perfection-oriented concept rooted in practical commitment). This distinction enables a synthesis of inner belief and outward practice and offers a rational, realistic, and comprehensive approach to enjoining good and forbidding evil, one that is sensitive to context, gradation, and the broader public good.

کلیدواژه‌ها [English]

• Enjoining Good, Forbidding Evil, Faith, Kharijites, Mu&lsquo
• tazilites, Imamiyyah