نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• محمدحسن قدردان قراملکی ¹
• سیدمحمد صالحی ²

¹ استاد تمام گروه کلام پژوهشکده حکمت و دین پژوهی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

² مربی گروه معارف دانشگاه ارومیه

چکیده

در میان مسائل بنیادین معادشناسی اسلامی، نسبت میان عمل انسان و جزای او از پیچیده‌ترین مباحث فلسفی است. نظریه «عینیت جزا و عمل» با تأکید بر تکوین رابطه‌ای وجودی میان نفس و افعال، تلاشی است برای تبیین ثواب و عقاب در پرتو «اتحاد نفس و فعل». این نظریه در عین اتکای به نصوص قرآنی و روایی، در مقام تحلیل عقلی با چالش‌هایی همچون تمایز تفسیر «عینیت از راه اتحاد» و «عینیت از راه تجسم صور ملکوتی» مواجه است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر بنیاد مبانی حکمت متعالیه صدرایی مانند حرکت جوهری و اتحاد فاعل و فعل، در پی تبیین فلسفی این رابطه در نظام معادشناسی اسلامی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که عینیت جزا و عمل تنها در پرتو مبانی صدرایی قابل تفسیر وجودی است؛ زیرا براساس حرکت جوهری، نفس در مسیر تکامل با افعال خود متحد می‌شود و آن‌ها را به نحو ملکات در خود می‌پرورد. بر همین مبنا، جزای اخروی ظهور و فعلیت‌یافتگی همان ملکات در مرتبه برزخی و قیامتی نفس است، نه پاداش یا کیفری بیرونی و قراردادی. تحلیل تطبیقی آیات، روایات و براهین عقلی نشان می‌دهد که معاد در نگرش صدرایی بازگشت به خویشتن و ظهور تامّ حقیقت انسان است؛ جایی که بهشت و دوزخ دو نحوه‌ی انکشاف نفس‌اند. ازاین‌رو، نظریه عینیت جزا و عمل تبیینی از وحدت اخلاق، انسان و معاد در نظام فلسفی اسلام به دست می‌دهد و نسبت عقل و نقل را در تفسیر پاداش و عقاب هماهنگ می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

• عینیت جزا و عمل
• صور ملکوتیه
• انشای نفس
• ادله نقلی
• ادله عقلی

عنوان مقاله [English]

Analysis of the Theory of the Objectivity of Reward and Punishment in Light of the Unity of the Soul and Action within the Islamic Eschatological System Based on Ṣadrā’s Transcendent Philosophy

نویسندگان [English]

• Mohammad Hasan Ghadrdan Gharamaleki ¹
• Seyyed Mohammad Salehi ²

¹ Professor of the Theology Department of the Institute of Wisdom and Religious Studies, Institute of Islamic Culture and Thought.

² Instructor, Department of Education, Urmia University

چکیده [English]

Among the fundamental issues of Islamic eschatology, the relationship between human action and its recompense is one of the most intricate philosophical subjects. The theory of the objectivity of reward and punishment emphasizing an ontological relation between the soul and its acts seeks to explain divine reward and punishment through the unity of the soul and action. While grounded in Qurʾanic and hadith sources, the theory faces philosophical challenges, such as distinguishing between “objectivity through unity” and “objectivity through the embodiment of celestial forms.” Using a descriptive analytical method and based on the principles of Ṣadrā’s Transcendent Philosophy, particularly substantial motion and the unity of agent and act, this study seeks a philosophical explanation of that relation within Islamic eschatology. The findings demonstrate that objectivity between action and recompense can be coherently interpreted only through Ṣadrian metaphysics: through substantial motion, the soul unites with its acts and internalizes them as dispositions. Accordingly, the Hereafter’s reward or punishment is nothing external or conventional but the manifestation of those inner dispositions in the soul’s imaginal and resurrected levels. Comparative analysis of Qurʾanic, hadith, and rational evidence reveals that resurrection, in Ṣadrian thought, is the soul’s full self disclosure—Heaven and Hell being two modes of its unveiling. Thus, the theory clarifies the unity of ethics, human ontology, and eschatology within the Islamic philosophical system and reconciles reason and revelation in explaining divine recompense.

کلیدواژه‌ها [English]

• Objectivity of punishment and action
• heavenly forms
• creation of the soul
• narrative evidence
• rational evidence