نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• اعظم سادات شبانی ¹
• فتحیه فتاحی زاده ²

¹ پژوهشگر پسادکترای گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات دانشگاه الزهرا (س)تهران ایران

² استاد تمام گروه علوم قرآن و حدیثدانشکده الهیات دانشگاه الزهرا تهران ایران

چکیده

عروج روحانی از جمله موضوعات الهیاتی است که در ادیان توحیدی و پیشاتوحیدی حضور قابل توجهی دارد. وجود تشابهاتی ساختاری در برخی ادیان سبب مطالعات تطبیقی در باب الگوی عروج روحانی شده‌اند که عمدتاً بر شناسایی اشتراکات ساختاری میان ادیان متمرکز بوده‌اند؛ رویکردی که ممکن است به تقویت شبهه اقتباس یا تقلیل قداست روایت معراج نبوی به یک اسطوره مشابه دیگر بیانجامد. این مقاله با اتکا به چارچوب نظری میرچا الیاده در باب «اسطوره و امر قدسی»، اما با نقد و توسعه آن، در پی پاسخ به این پرسش محوری است که معراج پیامبر(ص) با وجود برخورداری از اشتراکات ساختاری با الگوهای کهن عروج (مانند عروج عیسی، اسطوره هرمس و صعود بودا)، چه تحول بنیادینی در این الگو ایجاد کرده و چه افق معنایی متمایزی را گشوده است؟ این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی به این نتیجه می‌رسد که تمایز اصلی معراج اسلامی، در «خروج از قالب تجربه فردی و اسطوره‌ای صرف (بر اساس خوانش الیاده) و تبدیل آن به یک «رویداد تمدن‌ساز و تشریع‌محور» است. یافته‌ها نشان می‌دهد که قرآن‌کریم با تأکید بر ابعاد تشریعی (مانند فرضیت نماز) و اجتماعی (آیات سوره الاسراء بلافاصله پس از واقعه معراج)، الگوی عروج را از حیطه مکاشفه‌های شخصی به عرصه قانون‌گذاری و مسئولیت‌پذیری جمعی انتقال داده است. نوآوری این مقاله در ارائه خوانشی «تمدن‌ساز» از معراج است که در آن، اشتراکات ساختاری نه به عنوان نشانه اقتباس، بلکه به مثابه بستری برای یک پارادایم شیفت کیفی در جهت تأسیس یک تمدن توحیدی تفسیر می‌شود.

کلیدواژه‌ها

• معراج پیامبر(ص)
• مطالعات تطبیقی ادیان
• عروج روحانی
• میرچا الیاده
• اسطوره دینی
• تمدن اسلامی
• تشریع

عنوان مقاله [English]

The Transformation of the Paradigm of Spiritual Ascension in the Prophetic Mi'raj: A Civilizational-Legislative Reading in the Light of Eliade's Theory of Myth

نویسندگان [English]

• Azam sadat Shabani ¹
• fathiyeh fattahizadeh ²

¹ Postdoctoral researcher of the Department of Quranic Studies and Hadith, Faculty of Theology, Alzahra University, Tehran, Iran

² Professor of the Department of Quranic Studies and Hadith, Faculty of Theology, Alzahra University, Tehran, Iran

چکیده [English]

Spiritual ascension is among the theological themes that hold a significant presence in both pre-monotheistic and monotheistic religions. The existence of structural similarities in certain religions has prompted comparative studies on the paradigm of spiritual ascension, which have primarily focused on identifying structural commonalities among religious traditions. This approach, however, risks reinforcing suspicions of borrowing or reducing the sanctity of the narrative of the Prophetic Miʿrāj to merely another similar myth. Relying on Mircea Eliade’s theoretical framework concerning "myth and the sacred"—while also critiquing and expanding it—this article seeks to address the following central question: What fundamental transformation has the Miʿrāj of the Prophet (pbuh) brought about in this paradigm, and what distinct horizon of meaning has it opened, despite sharing structural similarities with ancient models of ascension (such as the ascension of Jesus, the myth of Hermes, and the ascent of the Buddha)? Using a descriptive-analytical method, this study concludes that the key distinction of the Islamic Miʿrāj lies in its "departure from the framework of a purely individual and mythic experience (based on Eliade’s reading) and its transformation into a civilization-building and legislation-oriented event." The findings indicate that the Qur’an, by emphasizing legislative dimensions (such as the establishment of prayer) and social aspects (as seen in the verses of Sūrat al-Isrā’, revealed immediately after the event of the Miʿrāj), shifts the paradigm of ascension from the realm of personal mystical experiences to that of collective legislation and societal responsibility. The novelty of this article lies in presenting a "civilization-building" reading of the Miʿrāj, wherein structural commonalities are interpreted not as indications of borrowing, but as a foundation for a qualitative paradigm shift aimed at establishing a monotheistic civilization.

کلیدواژه‌ها [English]

• Prophet&rsquo
• s Ascension (Mi&lsquo
• rāj), Comparative Religion, Spiritual Ascent, Mircea Eliade, Religious Myth, Islamic Civilization, Legislative Dimension,