نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• علی اکبر اسدی ¹
• عبدالعلی شکر ²

¹ گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز

² دانشیار دانشکده الهیات دانشگاه شیراز

چکیده

مسئله شر به عنوان یکی از چالش‌برانگیزترین مباحث در فلسفه دین و کلام، همواره محکی جدی برای سنجش سازگاری و انسجام درونی نظام‌های الهیاتی، به‌ویژه در تبیین رابطه میان صفات مطلق خداوند(چه بسا اصل وجود خداوند) و واقعیت‌های دردناک جهان، بوده است. این مقاله با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی و با رویکردی تطبیقی، به واکاوی دقیق پاسخ‌های دو اندیشمند برجسته از دو سنت فکری متفاوت، یعنی آگوستین قدیس در الهیات مسیحی غرب و علامه حلی در کلام امامیه می‌پردازد. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که نقطه اشتراک بنیادین این دو متفکر در ساحت هستی‌شناسی است؛ جایی که هر دو، ماهیت شر را امری «عدمی» و فقدانی دانسته و از انتساب وجود جوهری به شر پرهیز می‌کنند. با این حال، در تبیین چگونگی ورود شرور به عالم و راه‌حل‌های ارائه شده، اختلافات عمیقی مشهود است. آگوستین با تفکیک شرور به طبیعی و اخلاقی، تمام مسئولیت شرور را بر دوش «اراده آزاد» انسان و سوءاستفاده از آن (گناه اولیه) می‌گذارد تا ساحت قدسی خداوند را کاملاً مبرا سازد. در مقابل، علامه حلی با رویکردی متفاوت و با پذیرش امکان صدور برخی شرور (مانند آلام ابتدایی) از جانب خداوند، بر اساس قاعده لطف و حکمت، نظریه کلامی «اعواض» و «انتصاف» را مطرح می‌کند. او استدلال می‌کند که رنج‌های وارده اگر مقدمه خیری بزرگتر باشند یا به‌صورت عادلانه جبران شوند، منافاتی با عدل الهی ندارند. این تحقیق می‌کوشد ضمن پر کردن خلأ پژوهشی موجود در مطالعات تطبیقی، تحلیلی نو از ظرفیت‌های کلام شیعی در پاسخگویی به مسائل جدید فلسفه دین ارائه می‌کند.

کلیدواژه‌ها

• مسئله شر
• آگوستین قدیس
• علامه حلی
• عدل الهی
• اعواض

عنوان مقاله [English]

A Comparative Analysis of Augustine’s and Allameh Hilli’s Views on the Problem of Evil with Emphasis on the Existential–Privative Nature of Evil

نویسندگان [English]

• aliakbar Asadi ¹
• abdolali shokr ²

¹ Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Theology and Islamic Studies, Shiraz University

² Associate Professor, Faculty of Theology, Shiraz University

چکیده [English]

The problem of evil has long been regarded as a central challenge in philosophy of religion and theology, particularly in accounting for the coexistence of divine attributes such as omnipotence, omniscience, and justice with the presence of suffering in the world. Using a descriptive–analytical and comparative method, this article examines the approaches of two influential thinkers from different theological traditions: St. Augustine in Christian theology and Allameh Hilli in Imami theology.

The study shows that both thinkers share an ontological commitment to understanding evil as a privative and non-substantial reality, thereby denying it independent existence. However, their explanations diverge significantly with respect to the origin of evil and its relation to divine justice. Augustine attributes evil primarily to the misuse of human free will and explains natural evils in light of original sin, thereby safeguarding God’s absolute goodness. In contrast, Allameh Hilli allows for the possibility that certain forms of suffering may be attributed to divine action and addresses this challenge through the theological principles of compensation (aʿwāḍ) and redress (intiṣāf).

By comparing the ontological and theological foundations of these two accounts, the article contributes to filling an existing gap in comparative studies and clarifies the distinctive features of each tradition’s response to the problem of evil.

کلیدواژه‌ها [English]

• Problem of Evil
• St. Augustine
• Allamah Hilli
• Divine Justice
• Divine Compensation