مقاله پژوهشی
مهدی یارمحمدی؛ محمد جعفری
چکیده
پیدایش عرفانهای نوظهور در دنیای مدرن سبب شده است که اندیشمندان دینی نگاهی دوباره به میراث معنوی خویش داشته باشند. ایشان موظفند ضمن نقد عرفانهای نوظهور و بیان نقایص و انحرافات آن، به شکل ایجابی نیز معنویت اصیل دینی را ترویج کنند. نویسندة این سطور با شیوه تحلیلی توصیفی مبتنی بر مطالعات کتابخانهای در تلاش بوده تا با واکاوی ...
بیشتر
پیدایش عرفانهای نوظهور در دنیای مدرن سبب شده است که اندیشمندان دینی نگاهی دوباره به میراث معنوی خویش داشته باشند. ایشان موظفند ضمن نقد عرفانهای نوظهور و بیان نقایص و انحرافات آن، به شکل ایجابی نیز معنویت اصیل دینی را ترویج کنند. نویسندة این سطور با شیوه تحلیلی توصیفی مبتنی بر مطالعات کتابخانهای در تلاش بوده تا با واکاوی مناسک مذهبی و رصدِ عناصر ومؤلفه های اصلی تأثیر گذار آنها در ایجاد معنویت، برتری مناسک شریعتی اسلام بر سایر مکاتب معنوی را به اثبات رساند. توجه به نیت، ریختمندی، زمانمندی، رمزوارگی، و... برخی از وجوه معنویت افراط و تفریط و... نسبت به مناسک سایر مکاتب و معنویت برآمده از آنها برتری دارد.
مقاله پژوهشی
مدینه قنبری؛ سحر کاوندی؛ ابوالقاسم اوجاقلو
چکیده
یکی از مباحث چالش برانگیز در حوزه کلام اسلامی، مسأله احباط و تکفیر و در صورت امکان وقوع، ارتباط آن با عدل الهی است. آراء و دیدگاههای متکلمان معتزلی، اشعری، و شیعی در باب جواز و یا عدم جواز احباط و تکفیر و نیز روش محاسبه اعمال بسیار متفاوت است. معتزله با پذیرش احباط و تکفیر در دو شکل مطلق و موازنه، به ادله عقلی و نقلی متعددی استناد کردهاند ...
بیشتر
یکی از مباحث چالش برانگیز در حوزه کلام اسلامی، مسأله احباط و تکفیر و در صورت امکان وقوع، ارتباط آن با عدل الهی است. آراء و دیدگاههای متکلمان معتزلی، اشعری، و شیعی در باب جواز و یا عدم جواز احباط و تکفیر و نیز روش محاسبه اعمال بسیار متفاوت است. معتزله با پذیرش احباط و تکفیر در دو شکل مطلق و موازنه، به ادله عقلی و نقلی متعددی استناد کردهاند و در مقابل، اشاعره و متکلمان امامیه نیز با ارائه ادله عقلی و نقلی، ضمن ردّ قول معتزله، در اثبات دیدگاه خود کوشیدهاند. اما مسأله اساسی آن است که با توجه به وجود آیاتی از قران کریم که به نوعی بیانگر وقوع احباط و تکفیر هستند، در کنار آیات دیگری که بر محاسبه و جزا دهی دقیق تک تک اعمال دلالت می کنند، سازگاری احباط و تکفیر با عدل الهی چگونه تفسیر، توجیه و تبیین میشود؟ این مقاله در صدد است تا پس از تبیین دیدگاهها وادلهی متکلمان در باب چگونگی وقوع و یا عدم وقوع احباط و تکفیر، ارتباط آن با عدل الهی را بررسی نماید.
مقاله پژوهشی
حسن صادقی
چکیده
یکی از آیاتی که بر عصمت پیامبران و ائمه (ع) مورد استدلال قرار گرفته است، آیه صد و بیست و چهارم بقره است. از دیدگاه متکلمان شیعی، این آیه بر عصمت امام از هر گونه خطا و گناه دلالت دارد. از این رو، اگر کسی گناهی انجام دهد حتی در صورت توبه، شایستگی نبوت و امامت را ندارد. دیدگاه اهل سنت این است که برای شایستگی نبوت یا امامت، عصمت مطلق شرط نبوده ...
بیشتر
یکی از آیاتی که بر عصمت پیامبران و ائمه (ع) مورد استدلال قرار گرفته است، آیه صد و بیست و چهارم بقره است. از دیدگاه متکلمان شیعی، این آیه بر عصمت امام از هر گونه خطا و گناه دلالت دارد. از این رو، اگر کسی گناهی انجام دهد حتی در صورت توبه، شایستگی نبوت و امامت را ندارد. دیدگاه اهل سنت این است که برای شایستگی نبوت یا امامت، عصمت مطلق شرط نبوده و در صورت توبه از گناه، شایستگی برای نبوت و امامت وجود دارد. مقاله حاضر با روش تحلیلی-انتقادی دیدگاه شیعه در دلالت آیه «لاینال» بر عصمت مطلق پیامبران و ائمه (ع) را ثابت کرده و نقدهای وارده بر آن را پاسخ میدهد. نگارنده همانند عموم عالمان شیعه عقیده دارد که عنوان «ظالم» در آیه «لاینال»، به لحاظ حال تلبّس است که از نظر همه دانشمندان اصول، مطلقا حقیقت است و از این رو، بر عصمت مطلق دلالت دارد. ادعای اینکه «ظالم به کسی گفته میشود که متلبس به صفت ظلم است، نه آنکس که از ظلم توبه نموده» ناتمام است و با آیات دیگر و روایات ناسازگار است.
مقاله پژوهشی
مهدی منزه
دوره 1، شماره 1 ، شهریور 1401، صفحه 77-100
چکیده
نوشتار حاضر درصدد است تا آموزهی «خاتمیت» را مورد بررسی قرار دهد. برای این منظور ابتدا رویکردهای مختلف به این مسئله را بیان کرده و در گام بعدی به تبیین انتقـادی رهیافت متفکران نواندیش در این حوزه میپردازد. از این میان، دیدگاه استاد مطهری درباره مسئلهی موردنظر، به دلیل تحلیل جامعی که بدست میدهد، مبنا قرار داده ...
بیشتر
نوشتار حاضر درصدد است تا آموزهی «خاتمیت» را مورد بررسی قرار دهد. برای این منظور ابتدا رویکردهای مختلف به این مسئله را بیان کرده و در گام بعدی به تبیین انتقـادی رهیافت متفکران نواندیش در این حوزه میپردازد. از این میان، دیدگاه استاد مطهری درباره مسئلهی موردنظر، به دلیل تحلیل جامعی که بدست میدهد، مبنا قرار داده شده و به بررسی انتقادی آموزهی خاتمیت از نظر نواندیشانی همچون اقبال لاهوری، شریعتی و سروش میپردازد؛ سپس با ادلهی مختلف نقلی و عقلی به سراغ نقد این دیدگاهها رفته و نتیجه میگیرد که چنین رهیافتهایی، بهدلیل مخالفت با ضرورت دین و نصوص دینی و عقلانیت اسلامی، در فرهنگ اصیل اسلامی ره به جایی نمیبرد. در پایان نیز به ذکر چند شبهه پیرامون مسئلهی خاتمیت پرداخته و از زوایای مختلف، پاسخهای متناسب با آنها ارائه شده است.
مقاله پژوهشی
مریم احمدی
چکیده
توبه را میتوان نوعی انقلاب درونی از ناحیه خودِ انسان علیه خویش تعریف کرد. بنابر تعبیرات دینی-کلامی، توبه همچون بیرون آوردن لباس چرکین از بدن و پوشیدن لباس مطهر است. توبه بدینسان، در مسیر استکمال نفسانی با نظر فلاسفۀ پیشاصدرایی، همچون شیخالرئیس بر اساس رابطۀ خلع و لبسِ نفس با ادراکات خویش مطابقت دارد. زیرا این فلاسفه، علم را ...
بیشتر
توبه را میتوان نوعی انقلاب درونی از ناحیه خودِ انسان علیه خویش تعریف کرد. بنابر تعبیرات دینی-کلامی، توبه همچون بیرون آوردن لباس چرکین از بدن و پوشیدن لباس مطهر است. توبه بدینسان، در مسیر استکمال نفسانی با نظر فلاسفۀ پیشاصدرایی، همچون شیخالرئیس بر اساس رابطۀ خلع و لبسِ نفس با ادراکات خویش مطابقت دارد. زیرا این فلاسفه، علم را از مقولۀ اضافه میدانند. حال آنکه در نظام فلسفی صدرالمتألهین، بر اساس مبانی نظری وی، ادراکات انسانی جزئی از وجود انسان بوده و عرَضی از عرضها نیست. بنابراین ملکات مکتسبۀ نفسانی (چه فضائل و چه رذائل) تنها صفات مستحکم موجود در نفس نیستند، بلکه خودِ نفس و خودِ وجودند. بدینسان حقیقت انسان در این سنت فکری، بر اساس عینیت صور مکتسبۀ نفس با خودِ نفس شکل گرفته و بنابر خلاقیت نفس انسانی و بر مبنای لبس بعد از لبس، توبه دیگر بیرون آوردن لباس چرکین از بدن و پوشیدن لباس مطهر نمیباشد، بلکه تحولی وجودی، انقلابی درونی در ذات، گذر از رذیلت به فضیلت و از شقاوت به سعادت است. بنابراین توبه امری بس دشوار خواهد بود، زیرا تطهیر از ملکات ناشی از رذائل که خودِ وجودند، نه در وجود، بس دشوار و تحول شخصیتی است.
مقاله پژوهشی
حسن آخوندی
چکیده
در دین اسلام تشکیل حکومت توسط پیامبر و امامان دارای جایگاه ویژهای است. در دوران غیبت امام نیز مهمترین دلیل برای تشکیل حکومت، استمرار حاکمیت دین و انبیای الهی است. در بین اندیشمندان امامیه، شیخ طوسی با ارائه دلایلی، نظریه انفکاک امامت از نبوت را مطرح کرده و حوزه اجرا و حاکمیت را جزو وظایف نبی نمیداند. شاید بتوان این دیدگاه شیخ ...
بیشتر
در دین اسلام تشکیل حکومت توسط پیامبر و امامان دارای جایگاه ویژهای است. در دوران غیبت امام نیز مهمترین دلیل برای تشکیل حکومت، استمرار حاکمیت دین و انبیای الهی است. در بین اندیشمندان امامیه، شیخ طوسی با ارائه دلایلی، نظریه انفکاک امامت از نبوت را مطرح کرده و حوزه اجرا و حاکمیت را جزو وظایف نبی نمیداند. شاید بتوان این دیدگاه شیخ را همان سکولاریسم دانست. این نوشتار به تبیین این مساله پرداخته و با ارائه دلایلی از آثار شیخ، انتساب نظریه سکولاریسم به او را رد کرده است. اما در مورد مساله انفکاک امامت از نبوت به نظر میرسد که او در مواردی ناخواسته به این نظریه معتقد شده است.
مقاله پژوهشی
اکرم مرسلی؛ مجید ملایوسفی؛ روح اله آدینه
چکیده
بحث جزء لایتجزی در میان متفکران مسلمان از قرن اول تا قرن ششم هجری، یکی از مهمترین و مؤثرترین نظریهی کلامی در جهان اسلام است. این نظریه در جهان اسلام با رویکرد کلامی نخستین بار به دست متکلمان معتزلی به وجود آمده و بعدها اشعریان هم آن را پذیرفتند. بر اساس این نظریه عالم حاصل اجتماع و افتراق اجزاء خرد است. با توجه به شواهد تاریخی منشاء ...
بیشتر
بحث جزء لایتجزی در میان متفکران مسلمان از قرن اول تا قرن ششم هجری، یکی از مهمترین و مؤثرترین نظریهی کلامی در جهان اسلام است. این نظریه در جهان اسلام با رویکرد کلامی نخستین بار به دست متکلمان معتزلی به وجود آمده و بعدها اشعریان هم آن را پذیرفتند. بر اساس این نظریه عالم حاصل اجتماع و افتراق اجزاء خرد است. با توجه به شواهد تاریخی منشاء اقتباس این نظریه نه فقط از یونان باستان بلکه از آراء هندی از جمله: فرقههای بودائی سوترانانیکا، ایباشیکا، در دین جین و مکتب نیایا نیز بوده و سه دیدگاه عمده در خصوص جزء لایتجزی مطرح شده است: در دیدگاه اول که نگرش غالب متکلمان اعم از معتزلی و اشعری اینکه جواهر فرد فاقد کمیتاند و مانند نقطهی هندسی، متحیزاند. در دیدگاه دوم معتزلیان بصری معتقدند جسم از اجزاء لایتجزایی تشکیل شده که دارای بعد و امتدادند. دیدگاه سوم که مختص محمّد بن زکریای رازیست، وی اصل همهی مواد را هیولا میداند و هیولی اولی همان جزء لایتجزی است که امکان فساد و تغییر در اجسام و در نتیجه خلقت جهان را شامل میشود. این سه دیدگاه مختلف دارای وجه تشابه و افتراق اند.
مقاله پژوهشی
ساجده الزهرا مهری؛ مرضیه صادقی
چکیده
یکی از موضوعاتی که امروزه مورد بحث و بررسی محافل علمی قرار گرفته است، مساله دموکراسی و نظام امامت و رابطه آن دو با همدیگر است. متکلمان و فلاسفه شیعی، امامت را حقی الهی و از اصول دین میدانند، از سوی دیگر، عدهای از دگراندیشان شیعی و اندیشمندان غیرمسلمان با استفاده از مبانی جامعه شناختی خود و عدم تأمل و دقت در آیات و روایات و تطبیق ...
بیشتر
یکی از موضوعاتی که امروزه مورد بحث و بررسی محافل علمی قرار گرفته است، مساله دموکراسی و نظام امامت و رابطه آن دو با همدیگر است. متکلمان و فلاسفه شیعی، امامت را حقی الهی و از اصول دین میدانند، از سوی دیگر، عدهای از دگراندیشان شیعی و اندیشمندان غیرمسلمان با استفاده از مبانی جامعه شناختی خود و عدم تأمل و دقت در آیات و روایات و تطبیق دادن این مقام الهی با مقامات و نظامهای بشری، قائل به ناسازگاری امامت شیعی و دموکراسی غربی شده و معتقدند نظام امامت با اصول دموکراسی و مبانی فکری، سیاسی و معرفت شناختی آن همسان نیست و تعارض دارد. از این رو نگارنده بر آن است که رابطه این دو مقوله را با تکیه بر آراء ژان ژاک روسو و ابن میثم بحرانی بررسی کرده تا نشان دهد که آیا میان این دو نسبتی وجود دارد یا نه؟ لذا برای نیل به این هدف، به تبیین دموکراسی از دیدگاه روسو و نظام امامت از نظر ابن میثم پرداخته و سپس نوع رابطه دموکراسی و امامت را تحریر و تحلیل خواهیم کرد که دموکراسی نه سازگاری مطلق با امامت دارد و نه تعارض مطلق.
مقاله پژوهشی
حسن صادقی
چکیده
قرآن کریم دارای معارف گسترده و فراوان در حوزههای گوناگون است و یکی از مهمترین آنها حوزه قوانین و احکام است. روشن است که قوانین و احکام در هر مکتبی بر اساس مبانی خاص خودش است و طبیعتا آثار ویژه هم دارد. با توجه به ویژگیهای قرآن کریم، قوانین و احکام قرآن بر اساس مبانی متعدد است که مهمترین آنها مبانی کلامی است. حال سخن در این است که ...
بیشتر
قرآن کریم دارای معارف گسترده و فراوان در حوزههای گوناگون است و یکی از مهمترین آنها حوزه قوانین و احکام است. روشن است که قوانین و احکام در هر مکتبی بر اساس مبانی خاص خودش است و طبیعتا آثار ویژه هم دارد. با توجه به ویژگیهای قرآن کریم، قوانین و احکام قرآن بر اساس مبانی متعدد است که مهمترین آنها مبانی کلامی است. حال سخن در این است که قوانین و احکام در قرآن کریم بر اساس کدام مبانی کلامی است؟ روشن است که پاسخ به این پرسش، تفاوت اصل و فرآیند و گستره قانونگذاری قرآن و تفاوتش با قانونگذاری و قوانین بشری و نیز آثار مترتب بر آن را روشن کرده و در نتیجه ابعاد و زوایای قوانین و احکام قرآن کریم در مقایسه با قوانین بشری را تبیین میکند. این مقاله که با روش تحلیلی توصیفی نگارش یافته، مهمترین مبانی کلامی قانونگذاری در قرآن کریم را «مبنای هستیشناسی هدفمندی قوانین و لحاظ مصالح و مفاسد واقعی در آن»، «مبنای خداشناسی وضع قوانین از سوی خدای متعال» و «مبنای انسانشناسی وجود روح انسان» بیان نموده و در هر کدام از آنها آثار مترتب و شواهد قرآنی برای آنها ذکر کرده است.
مقاله پژوهشی
سمیه اجلی
چکیده
بی شک یکی از ویژگی های کلام سنتی اسلامی، به خصوص پس از خواجه نصیر طوسی، استفاده ی متکلمان از منطق ارسطویی است. این موضوع مورد توجه برخی از پژوهشگران تاریخ علم کلام قرار گرفته است و سبب شده آنها به بررسی روند حضور منطق ارسطویی در کلام اسلامی بپردارند. اما علت شناسی این جریان مورد توجه واقع نشده و حداکثر به ذکر عامل تاریخی بسنده شده ...
بیشتر
بی شک یکی از ویژگی های کلام سنتی اسلامی، به خصوص پس از خواجه نصیر طوسی، استفاده ی متکلمان از منطق ارسطویی است. این موضوع مورد توجه برخی از پژوهشگران تاریخ علم کلام قرار گرفته است و سبب شده آنها به بررسی روند حضور منطق ارسطویی در کلام اسلامی بپردارند. اما علت شناسی این جریان مورد توجه واقع نشده و حداکثر به ذکر عامل تاریخی بسنده شده است. پژوهش حاضر از منظر زبان شناختی به بررسی علل گرایش متکلمان به منطق ارسطویی می پردازد تا پیش فرض های ذهنی متکلمان، برای گزینش منطق ارسطویی را روشن سازد. پیش فرض هایی در باب سعه و ضیق معنا، کیفیت حقیقت و یقین، قابلیت و ظرفیت زبان، اعتبار یا عدم اعتبار مجاز و همچنین اصالت وضوح یا ابهام. که می توان آن ها را تعیین کننده ترین پیش فرض ها در تمام موضوعات و مسائل کلامی دانست. مدل زبان شناسی سنتی در اثنای جریان نهضت ترجمه و حضور فلسفه ی یونان، وارد حوزه ی فکری متکلمان مسلمان شد. متکلمان با پایبندی به اصول مدل زبان شناسی سنتی و پذیرفتن پیش فرض های آن در باب معنا، یقین و زبان مسیری جز استفاده از منطق ارسطویی نداشتند چرا که بین مولفه های مدل زبان شناسی سنتی و اصول منطق ارسطویی هماهنگی کامل برقرار است. بنابراین مهمترین علت تثبیت منطق ارسطویی در کلام سنتی اسلامی را باید در مدل زبان شناسی متکلمان جستجو کرد.
مقاله پژوهشی
اسیه گنج خانی؛ عسگر دیرباز؛ محمدصادق تقی زاده طبری
چکیده
مکاتب گوناگون، معانی مختلفی برای علم و علوم انسانی ارایه کردهاند. این معانی تاثیر بسزایی در هستیشناسی و انسانشناسی دارد و بطور خاص، نوع نگرش به جهان، انسان و ساحتهای وجودی او، هدف از هستی و روش تکاملش را تعیین میکند. از دیدگاه علامه مصباح یزدی، شناخت و بیان تأثیر پدیدهها در سعادت و شقاوت انسان، از امور ضروری دین است. ...
بیشتر
مکاتب گوناگون، معانی مختلفی برای علم و علوم انسانی ارایه کردهاند. این معانی تاثیر بسزایی در هستیشناسی و انسانشناسی دارد و بطور خاص، نوع نگرش به جهان، انسان و ساحتهای وجودی او، هدف از هستی و روش تکاملش را تعیین میکند. از دیدگاه علامه مصباح یزدی، شناخت و بیان تأثیر پدیدهها در سعادت و شقاوت انسان، از امور ضروری دین است. این امر دربسیاری موارد با عمل اختیاری انسان در ارتباط است. با توجه به بررسی کنشهای ارادی و آگاهانه انسانی واحکام، آثار و پیامدهای آن درعلوم انسانی، علوم انسانی اسلامی اهمیتی ویژه خواهد داشت. انسان موجودی هدفمند است ومعناداری زندگیاش در گرو شناخت هدف وقرارگرفتن تمام ارتباطات وجهت امور زندگی انسانی در راستای آن هدف است. بنابراین تعیین این هدف وتبیین روش صحیح رسیدن به آن، ازمسائل مهم علوم انسانی اسلامی است که میباید بر مبانی ومنابع علمی دینی استوار باشد. از دیدگاه ایشان، قرب به خداوند متعال بالاترین هدفی است که تمامی اهداف را دربرمیگیرد و به زندگی انسان معنایی درخور وجود انسانی میدهد. بدون تحقق این هدف، زندگی او پوچ و بیمعنا خواهد بود. در این مقاله سعی کردهایم جایگاه علوم انسانی اسلامی ونقش آن درتبیین معناداری زندگی انسانی را از دیدگاه حضرت علامه مصباح یزدی بررسی نماییم. رویکرد این نوشتار توصیفی تحلیلی بوده و یافتهها با استفاده از روش کتابخانهای تدوین و سپس تحلیل شدهاند.
مقاله پژوهشی
نسرین انصاریان
چکیده
فرقه امامیه و زیدیه دو فرقه شیعیاند که در برخی مسائل کلامی مانند صفات خبری، حکم مرتکب کبیره و امامت اختلاف نظر دارند. تحلیل دیدگاههای دو فرقه در این مسائل به دلیل تأثیر در تبیین آموزههای دینی، اهمیت دارد. یافتههای پژوهش که با پردازش توصیفی تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانهای و نرم افزاری به دست آمد این است که امامیه ...
بیشتر
فرقه امامیه و زیدیه دو فرقه شیعیاند که در برخی مسائل کلامی مانند صفات خبری، حکم مرتکب کبیره و امامت اختلاف نظر دارند. تحلیل دیدگاههای دو فرقه در این مسائل به دلیل تأثیر در تبیین آموزههای دینی، اهمیت دارد. یافتههای پژوهش که با پردازش توصیفی تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانهای و نرم افزاری به دست آمد این است که امامیه بر خلاف برخی از متکلمان زیدیه، صفات خبری را تأویل میبردند؛ امامیه مرتکب کبیره را مؤمن فاسق و غیرخالد در جهنم و زیدیه او را فاسق و خالد در جهنم میدانند؛ در اغراض امامت، امامیه قائل به اغراض علمی و عملی و زیدیه صرفا قائل به اغراض عملی هستند؛ امامیه ویژگیهای امام را عصمت، افضلیت و دارا بودن علم لدنی میدانند، اما زیدیه عصمت را شرط ندانسته، افضلیت را با شرط تخصیص پذیرفته و قائل به علم لدنی نیستند؛ امامیه در تعیین امام، نص قولی و فعلی و زیدیه تنها نص قولی را میپذیرند؛ امامیه قائل به انحصار ائمه در دوازده نفرند، اما زیدیه حصر در دوازده امام را نمیپذیرند.
