مقاله پژوهشی
علی وکیلی؛ حسین اترک
چکیده
موضوع این مقاله بررسی سیر تطور اصول دین در کلام معتزله با تکیه بر معناشناسی اصطلاح اصول دین است. تعیین اصول دین از جانب متکلمان مسلمان، اهمیت بسیاری داشته است. اصول دین در مکتب معتزله ابتدا با دو اصل توحید و عدل آغاز شد و سپس در طول تاریخ کلامی این فرقه به دلیل شدت یافتن دعواهای کلامی و گاه سیاسی دچار تحولاتی گشت و سه اصل دیگر منزله بین ...
بیشتر
موضوع این مقاله بررسی سیر تطور اصول دین در کلام معتزله با تکیه بر معناشناسی اصطلاح اصول دین است. تعیین اصول دین از جانب متکلمان مسلمان، اهمیت بسیاری داشته است. اصول دین در مکتب معتزله ابتدا با دو اصل توحید و عدل آغاز شد و سپس در طول تاریخ کلامی این فرقه به دلیل شدت یافتن دعواهای کلامی و گاه سیاسی دچار تحولاتی گشت و سه اصل دیگر منزله بین المنزلتین، وعد و وعید، امر به معروف و نهی از منکر به آن افزوده گردید. پرسش اصلی این تحقیق آن است که چه تغییری در معناشناسی اصطلاح اصول دین در طول تاریخ این فرقه رخ داد که از آن دو اصل اولیه به پنج اصل در انتها منتهی شد؟ این مقاله برای پاسخ به این پرسش با روش توصیفی-تحلیلی به بررسی معنای اصطلاحی اصول دین و سیر تطور آن نزد معتزلیان میپردازد. به نظر میرسد اصطلاح اصول دین در این فرقه بر اساس تعریفی که از ایمان اراده کردهاند به معنای اصول اعتقادی و عملی است که ارکان ایمان محسوب میشوند و عدم پذیرش آنها به معنای خروج از دایرهی ایمان و اسلام است در میان این اصول دو اصل اعتقادی توحید و عدل جزء ارکان اعتقادی اصلی بوده و سه اصل منزله بین المنزلتین، وعد و وعید، امر به معروف و نهی از منکر جزء ارکان اعتقادی و عملی است که فرعی محسوب میشوند و از دل دو اصل پیشین استخراج گردیدهاند.
مقاله پژوهشی
حامد اسلام جو؛ رحمان بوالحسنی؛ امیر جوان آراسته
چکیده
ولایت باطن نبوت و تحلیل و تفسیر عرفانی آن یک ضرورت است. ولایت در میان اهل عرفان به قرب به خدای رحمان معنی میشود. وقتی که بنده از خود فانی و به حق میشود میتوان گفت به ولایت رسیده است. وقتی معنای ولایت کامل میشود که مضاف بر قیام بنده برای حق، اخلاق ایشان نیز به اخلاق حق تغییر کند و به اوصاف ایشان تبدیل شود به طوری که علم ایشان علم حق، ...
بیشتر
ولایت باطن نبوت و تحلیل و تفسیر عرفانی آن یک ضرورت است. ولایت در میان اهل عرفان به قرب به خدای رحمان معنی میشود. وقتی که بنده از خود فانی و به حق میشود میتوان گفت به ولایت رسیده است. وقتی معنای ولایت کامل میشود که مضاف بر قیام بنده برای حق، اخلاق ایشان نیز به اخلاق حق تغییر کند و به اوصاف ایشان تبدیل شود به طوری که علم ایشان علم حق، قدرت ایشان قدرت حق و فعل ایشان فعل حق باشد. هدف از انجام این تحقیق رابطه ولایت امام مهدی با ولایت رسول اکرم و امام علی علیهماالسلام با تاکید بر اندیشه های امام و عرضه آن بر معارف اهل بیت علیهم السلام می باشد. روش این تحقیق توصیفی تحلیلی خواهد بود. حوزه کار منابع کتابخانه ای، اسناد و مدارک (منابع چاپ شده) و نیز وبگاه ها و بانک های اطلاعاتی خواهد بود. نتایج تحقیق نشان می دهد که عارفان درخصوص بحث ولایت نظراتی داشته اند که از آغاز تا پایان قرن هفتم دست خوش تحولات متعددی بوده است. به طوری که می توان گفت در قرن های اولیه، ولیّ از نظر صوفیه، شیخ یا پیری محسوب می شده است که مبادرت به راهنمایی و ارشاد سالکان در راستای نیل به مقصود می نموده است. اما در قرن های بعد، مقوله ولایت به شکل تخصصی تری دنبال شد و حکیم ترمذی، کسی بود که برای اولین بار در سیر تاریخ عرفان و تصوف اسلامی توانست نظریه ولایت را ارائه دهد و پس از آن، اکثر عرفا در این خصوص به تحقیق و تفحص پرداخته و مطالبی را ارائه نموده اند.
مقاله پژوهشی
قدرت اله قربانی
چکیده
نهضت عاشورا دچار انواع تحریفات لفظی و معنوی شده است که نقش عوام شیعیان در وقوع آنها برجسته است. به نظر میرسد غفلت از علل و فلسفة وقوع حادثة کربلا، و دلمشغولی به امور عرضی آن و پیوند گرامیداشت نهضت عاشورا با معیشت مردم، موجب گسترش چنین تحریفاتی شده است. همچنین غلبة رویکرد عاطفی موجب چشمپوشی مردم از اتخاذ رویکرد عقلانی به این نهضت ...
بیشتر
نهضت عاشورا دچار انواع تحریفات لفظی و معنوی شده است که نقش عوام شیعیان در وقوع آنها برجسته است. به نظر میرسد غفلت از علل و فلسفة وقوع حادثة کربلا، و دلمشغولی به امور عرضی آن و پیوند گرامیداشت نهضت عاشورا با معیشت مردم، موجب گسترش چنین تحریفاتی شده است. همچنین غلبة رویکرد عاطفی موجب چشمپوشی مردم از اتخاذ رویکرد عقلانی به این نهضت گردیده است. علاوه بر این موارد، عواملی چون تقدس-سازی و تفسیر استثنایی، تفسیر شفاعتمحور، عرفگرایی و تلقی عادتمحور از نهضت عاشورا، از موارد مهم تحریفات این واقعه است. در این تحقیق ضمن آسیبشناسی علل و عوامل مختلف تحریف نهضت عاشورا، بر خطاهای رایج شیعیان در مواجهه با پاسداشت این نهضت و راهبردهای مواجهه با آنها تاکید خواهد شد. برخی از این خطاها عبارتند از: غفلت از فلسفه و اهداف نهضت عاشورا و تمرکز بر روشهای عزاداری، عاطفهگرایی و احساسگرایی، نگرش طلبکارانه نسبت به امام حسین (ع)، محوریت روضه خوانان و مداحان بازاری بهجای علما و نخبگان دردمند، آمیخته شدن نهضت عاشورا با فرهنگهای قومی و قبیلهای، و خلط در معیارهای حسینی بودن. در مواجهه با آسیبهای مذکور راهبردهای زیر پیشنهاد میشود: ضرورت شناخت دقیق تاریخ عاشورا توسط عموم شیعیان، لزوم بازخوانی مداوم فلسفه و اهداف نهضت عاشورا، اهمیت تفکیک ذاتیات و عرضیات نهضت عاشورا از همدیگر، آسیب شناسی و اصلاح سنت روضهخوانی و مداحی، و تلاش برای تعمیق فهم مردم از آموزههای اصیل عاشورایی.
مقاله پژوهشی
قربانعلی کریم زاده قراملکی؛ عبدالله حسینی اسکندیان
چکیده
امروزه ایده تولید علم دینی نه تنها در ایران و جهان اسلام، بلکه در جهان غرب ایدهای شناخته شده است. بحث «امکان علم دینی» سابقهای بیش از دو قرن دارد؛ و ریشههایش از آغاز شکلگیری بحث جدایی علم و دین و مواجهه و نزاع معارف بشری و معارف مسیحی در غرب رشد کرد؛ و ثمرهاش به حاشیه رفتن دین به مدت یک قرن بود. این ایده، جنبشهایی را در ...
بیشتر
امروزه ایده تولید علم دینی نه تنها در ایران و جهان اسلام، بلکه در جهان غرب ایدهای شناخته شده است. بحث «امکان علم دینی» سابقهای بیش از دو قرن دارد؛ و ریشههایش از آغاز شکلگیری بحث جدایی علم و دین و مواجهه و نزاع معارف بشری و معارف مسیحی در غرب رشد کرد؛ و ثمرهاش به حاشیه رفتن دین به مدت یک قرن بود. این ایده، جنبشهایی را در جهان غرب و جهان اسلام در حوزه تولید علم ایجاد کرده است که این جنبشها بهطور عمده به سه دیدگاه تقسیم میشوند.گروهی در منابع تولید علم اصالت را به معارف نقلی، گروهی به معارف بشری و علوم تجربی دادهاند؛ و گروه سوم هم دو دیدگاه را تائید کردهاند و راه کسب معارف را هم عقل و هم نقل دانستهاند. آیت الله جوادی آملی که از صاحبان اندیشه در این وادی است، دیدگاه سوم را معتبر می دانند و بر حجیت آن در آثار متعدد خود تأکید نموده اند. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی به بررسی مبانی، چیستی و امکان علم دینی از منظر آیت الله جوادی آملی به همراه تأملاتی در این باره می پردازد. طبق نگرش استاد، علم اگر علم باشد نه وهم و فرضیه محض، هرگز غیر اسلامی نمیشود؛ بنابراین تولید علم دینی نهتنها امری ممکن بلکه ضروری است.
مقاله پژوهشی
ناصر خزائی؛ سید محمد رضوی؛ سیده فاطمه هاشمی
چکیده
از جمله مباحثی که در حوزه قرآنپژوهی مطرح است بحث خلیفهالله است که در قرآن کریم چندین بار این واژه با صیغههای متفاوت آمده است این تحقیق با استفاده از شیوه توصیفی تحلیلی و مراجعه به کتب لغت و تفاسیر قرآن کریم و مراجعه به احادیث معصومین (ع) فراهم آمده و در پی پاسخ به این سؤال است که واژه خلیفه از حیث مفهومی و با توجه به قرائن به چه معناست ...
بیشتر
از جمله مباحثی که در حوزه قرآنپژوهی مطرح است بحث خلیفهالله است که در قرآن کریم چندین بار این واژه با صیغههای متفاوت آمده است این تحقیق با استفاده از شیوه توصیفی تحلیلی و مراجعه به کتب لغت و تفاسیر قرآن کریم و مراجعه به احادیث معصومین (ع) فراهم آمده و در پی پاسخ به این سؤال است که واژه خلیفه از حیث مفهومی و با توجه به قرائن به چه معناست و آیا مصادیق آن فقط انبیاء و ائمه ممعصومین هستند یا هرکسی که بعد از پیامبر رهبری جامعه اسلامی را به دست به گیرد.. نتیجه حاصل از آن این است که خلیفهالله در هر عصری از جانب خداوند متعال معین و منصوب است و همواره زمین از حجت و خلیفه الهی خالی نیست. ازجمله دلایل این ادعا این است که در قرآن کریم این واژه خاص انبیا و اولیای الهی بکار رفته است. ازنظر قرآن کریم چون خلیفه الهی علم اسماء را از خداوند متعال دریافت نموده و با فضیلت علم و عصمت به مقامی رسیده که به امر خداوند متعال مسجود فرشتگان و به عالیترین جایگاه در عالم خلقت رسیده یعنی مقام خلافت الهی در زمین که این امر جز با اراده حضرت حق امکانپذیر نیست. لذا افراد دیگر از جامعه بشری شایستگی منصب مقام خلافت خداوند را ندارند.
مقاله پژوهشی
سید محسن حسینی؛ عبدالله صلواتی؛ کاظم هانی
چکیده
در اینکه خواجه نصیر آثاری را به نام بزرگان اسماعیلیه به رشته تحریر درآورده است و در آن کتابها به مدح و ستایش بزرگان این فرقه پرداخته تردیدی نیست. همچنین احتمال جدی وجود دارد که او در مدت حضورش میان اعضای این فرقه رسالههایی در تأیید باورهای اعتقادی ایشان نگاشته باشد. اما خواجه دانشمندی مسلمان از شیعه دوازده امامی محسوب میشود ...
بیشتر
در اینکه خواجه نصیر آثاری را به نام بزرگان اسماعیلیه به رشته تحریر درآورده است و در آن کتابها به مدح و ستایش بزرگان این فرقه پرداخته تردیدی نیست. همچنین احتمال جدی وجود دارد که او در مدت حضورش میان اعضای این فرقه رسالههایی در تأیید باورهای اعتقادی ایشان نگاشته باشد. اما خواجه دانشمندی مسلمان از شیعه دوازده امامی محسوب میشود و براساس مسئولیت اخلاقی مکلف به پاسداشت صحت عقاید هم کیشان خود است و اخلاقا نمیتواند عقاید فرقه منحرف را تایید و ترویج کند. از بیان صریح او در دیباچه بازنویسی شده اخلاق ناصری که اولین اثر وی در مدت اقامتش میان اسماعیلیان است چنین برمیآید که آزادی در انتخاب و اختیار در عمل که از شروط اصلی مسئولیت اخلاقی محسوب میشود در مدت حضور خواجه در میان این فرقه برای او وجود نداشته است. از این رو نمیتوان او را مسئول تبعات احتمالی نگارش آن کتابها در تأیید باورهای این فرقه دانست. در نهایت شاید بتوان گفت این پرسش اخلاقی، سؤال زمانه خواجه نصیر نبوده است و احتمالا او و مخاطبان همعصرش چنین شرایطی [ یعنی تنگنایی اخلاقی که خواجه در آن قرار داشت] را رویهای رایج میدانستند و بنابراین او نیازی به توضیح اجزا رفتار خویش نمیدیده است.
مقاله پژوهشی
محمد رمضانی؛ وحید فرهادی
چکیده
امامت یکی از اصول اعتقادی شیعه است که دارای مسائل مختلفی از جمله وجوب تعیین یا نصب امام است، متکلمان امامیه با ادله مختلف، قائل به وجوب عقلی نصب امام از طرف خداوند متعال هستند. از جمله این ادله قاعده لطف است. این دیدگاه در طول تاریخ و عصر حاضر توسط مخالفان شیعه مورد هجمه شبهات مختلف قرار گرفته است. از جمله آثاری که در این فضا، به طرح اشکالاتی ...
بیشتر
امامت یکی از اصول اعتقادی شیعه است که دارای مسائل مختلفی از جمله وجوب تعیین یا نصب امام است، متکلمان امامیه با ادله مختلف، قائل به وجوب عقلی نصب امام از طرف خداوند متعال هستند. از جمله این ادله قاعده لطف است. این دیدگاه در طول تاریخ و عصر حاضر توسط مخالفان شیعه مورد هجمه شبهات مختلف قرار گرفته است. از جمله آثاری که در این فضا، به طرح اشکالاتی در زمینه امامت، پرداخته است، کتاب «تئوری امامت در ترازوی نقد» تالیف آقای حجت الله نیکویی می باشد. بخشی از این شبهات مربوط به ناسازگاری قاعده لطف و شئون و فوائد امام (ع) در عصر غیبت است. در این مقاله با استفاده از روش عقلی_تحلیلی، ابتدا تقریر دلیل لطف برای اثبات ضرورت امامت بیان شده و سپس پنج شبهه مطرح شده درباره شئون و فوائد امام را پاسخ گفتهایم و اثبات کردیم که امام لطفی است که بر اساس حکمت الهی نصب او واجب است و غیبت امام، با لطف بودنش ناسازگار نیست و علیرغم محرومیت مردم از برکات حضور او، این مساله مانع بهرهمندی ایشان از برکات وجودی امام در عصر غیبت نمیباشد؛ بلکه صرف وجود امام باعث ثبات و استقرار زمین است و ایشان باعث امنیت اهل زمین و واسطه فیض الهی است و انسانها همانند خورشید پشت ابر از او بهرهمند میشوند.
مقاله پژوهشی
مرتضی حسین زاده؛ نیره قربانی
چکیده
یکی از مباحث مهم کلامی، معاد جسمانی و مواقف بعد از قیامت است. یکی از مواقف قیامت، موقف صراط است. تبیین های متفاوتی از مواقف قیامت در بین متکلمان وجود دارد. موقف صراط موقفی است که در قیامت همه انسانها باید از آن عبور کرده تا به بهشت برسند. متکلمان اسلامی با مبانی خاص خود به تبیین این موقف پرداخته و برخی آن را مانند پلهای دنیایی تفسیر ...
بیشتر
یکی از مباحث مهم کلامی، معاد جسمانی و مواقف بعد از قیامت است. یکی از مواقف قیامت، موقف صراط است. تبیین های متفاوتی از مواقف قیامت در بین متکلمان وجود دارد. موقف صراط موقفی است که در قیامت همه انسانها باید از آن عبور کرده تا به بهشت برسند. متکلمان اسلامی با مبانی خاص خود به تبیین این موقف پرداخته و برخی آن را مانند پلهای دنیایی تفسیر کرده و معتقدند بر روی جهنم پلی کشیده شده است که از شمشیر برندهتر و از مو نازکتر است. ملاصدرا با اعتقاد به معاد جسمانی-روحانی به کمک مبانی فلسفی خود به تبیین موقف صراط پرداخته است. از نظر او صراطی که نفس در زندگی پس از مرگ با آن رو به رو میشود چیزی غیر از زندگی دنیوی او نیست و صراط اخروی نمودی از صراط دنیوی نفس میباشد. از نظر ملاصدرا صراط به صراط تکوینی و تشریعی تقسیم میشود که صراط تکوینی شامل حرکت جوهری تمام موجودات طبیعی، نباتی و حیوانی میگردد، اما صراط تشریعی مختص انسان است. این صراط نیازمند دو بال نظر و عمل است و با وجود هر دوی آنها تکامل مییابد و کمال انسان نیز در گرو به کار بردن این دو بال خواهد بود.
مقاله پژوهشی
حسین زارع؛ محمد مهدی حیدری درافشان؛ حسین صمدی به روز؛ علی احمدی
چکیده
تناسخ از مسائلی است که مورد توجه ویژه متفکران مسلمان اعم ازفیلسوفان، متکلمان و عارفان بوده است. آنچه در آثار و نوشته های عارفان مسلمان دیده می شود، حکایت از آن دارد که «تناسخ» به معنی بازگشت نفس به بدن انسان و غیر آن محال است، و در این باره ادله مختلفی را ارائه داده اند. عارفان اسلامی بازگشت نفس به بدن برزخی در عالم دیگر را تحت عنوان ...
بیشتر
تناسخ از مسائلی است که مورد توجه ویژه متفکران مسلمان اعم ازفیلسوفان، متکلمان و عارفان بوده است. آنچه در آثار و نوشته های عارفان مسلمان دیده می شود، حکایت از آن دارد که «تناسخ» به معنی بازگشت نفس به بدن انسان و غیر آن محال است، و در این باره ادله مختلفی را ارائه داده اند. عارفان اسلامی بازگشت نفس به بدن برزخی در عالم دیگر را تحت عنوان تناسخ ملکوتی می پذیرند و بر اثبات آن دلایلی مطرح می کنند. مقاله حاضر نیز در صدد پژوهش در این مسئله است که ماهیت تناسخ ملکوتی، نزد علامه حسن زاده آملی چیست؟ در این پژوهش این نتایج بدست آمد: علامه حسن زاده آملی توانسته با برقراری بین علم و معرفت شهودی و با استمداد از مبانی فلسفی و عرفانی نظیر: بقای نفس، تجرد نفس، اتحاد علم وعمل با نفس و رابطه بدن و نفس؛ تناسخ ملکوتی و احدی سریانی را به خوبی تبیین نماید. بنابراین ماهیت تناسخ ملکوتی در نظر علامه حسن زاده آملی، معلول ملکات نفسانی و صورتهای مکسوبه یا مکتسبه اند. همچنین، ایشان بر پایه اقتدار نفس بر ایجاد بدن های مثالی که در عرفان از آن به ابدال یاد می شود به تناسخ ملکوتی احدی سریانی معتقد است.
مقاله پژوهشی
عبدالهادی صالحی زاده
چکیده
از آنجایی که در دنیای کنونی، جهان اسلام در برابر جهان کفر است و بسیاری از دشمنان اسلام، از شوکت و عظمت اسلام و مسلمانان در هراس هستند و درصدد آن هستند که هر از گاهی به عظمت مسلمانان بکاهند و مهم-ترین راهکار آن را کاستن قدرت مسلمانان و تعداد نفوس آنان میدانند و درصدد آن بر آمدهاند که از تعداد مسلمانان بکاهند و آنان را در اقلیت قرار ...
بیشتر
از آنجایی که در دنیای کنونی، جهان اسلام در برابر جهان کفر است و بسیاری از دشمنان اسلام، از شوکت و عظمت اسلام و مسلمانان در هراس هستند و درصدد آن هستند که هر از گاهی به عظمت مسلمانان بکاهند و مهم-ترین راهکار آن را کاستن قدرت مسلمانان و تعداد نفوس آنان میدانند و درصدد آن بر آمدهاند که از تعداد مسلمانان بکاهند و آنان را در اقلیت قرار دهند، بنابراین لازم است که هم مسلمانان را با فرهنگ اصیل اسلامی نسبت به فرزند آوری آشنا نمود و هم به بررسی از ظاهر برخی از آیات و روایات که بر نکوهش از فرزند آوری دلالت دارند، پرداخت و راهکار حل آن را بیان نمود. در نوشتار حاضر با استفاده از شیوه تحلیلی ـ انتقادی و با بهرهگیری از آیات قرآن کریم و روایات اهل بیت، به آسیب شناخت آیات فرزند آوری پرداختیم و به این نتیجه رسیدیم که ظاهر برخی از آیات، بیانگر تکاثر بودن فرزندان، فتنه بودن فرزندان، عامل دوری بودن اشتغال به فرزندان از خدا، دشمنی فرزندان با والدین است. علاوه بر آنکه بیان نمودیم که استنباط این موانع از آیات درست نیست و نتیجه نوعی نگرش سطحی به آیات است و تدبر در آیات، بیانگر آن است که آیات بر آن دلالت ندارد.
مقاله پژوهشی
داریوش بابائیان
چکیده
مسأله کلی ها بیش از هر موضوع فلسفی دیگری محل مناقشه و معرکه ی آراء بوده است. کلی را از دو جنبه ی هستی شناسی و معرفت شناسی می نگرند؛ هستی شناسی در باره ی نحوه ی وجود کلی و معرفت شناسی در باره ی نحوه ی ادراک مفاهیم کلی بحث می کند. در این مقاله وجه معرفت شناسی کلی ها مورد کاوش قرار می گیرد. فخررازی و خواجه طوسی دیدگاه درخور توجهی در این زمینه ...
بیشتر
مسأله کلی ها بیش از هر موضوع فلسفی دیگری محل مناقشه و معرکه ی آراء بوده است. کلی را از دو جنبه ی هستی شناسی و معرفت شناسی می نگرند؛ هستی شناسی در باره ی نحوه ی وجود کلی و معرفت شناسی در باره ی نحوه ی ادراک مفاهیم کلی بحث می کند. در این مقاله وجه معرفت شناسی کلی ها مورد کاوش قرار می گیرد. فخررازی و خواجه طوسی دیدگاه درخور توجهی در این زمینه دارند، و کمتر بدان ها توجه شده است، تبیین و تحلیل دیدگاه آنان می تواند به باز شدن افقهای جدیدی در این بحث مهم فلسفی بیانجامد. دراین نوشتار به دنبال پاسخی برای این سوال هستیم که این دو متکلم صاحب نام چه تبیینی از نحوه ی ادراک کلی دارند؟ نتیجه ای که از این مقاله به دست می آید آن است که گرچه این دو متکلم در مباحثی همچون مفهوم کلی، اقسام کلی، تعقل کلی و تجرد مفاهیم کلی و محل آنها رویکرد تقریباً مشابهی اتخاذ کرده اند، اما در مواردی مانند کلی عقلی، صورت های معقول، تشخص و تجرید با هم اختلاف نظر دارند.
فرزانه ذوالحسنی؛ فخرالدین عباسی
چکیده
مساله این مقاله مطالعه موردی آموزه عالم امر به عنوان یکی از مصادیق جمع قرآن و برهان در تفسیر المیزان است. علامه طباطبایی بر اساس مبانی خاص خود در روش تفسیر قرآن، با بررسی همه آیات مربوط به عالم امر و خلق ویژگیهای عالم امر را استقصا کرده با استفاده از قانون علیت وجایگاه عالم عقول و مفارقات در فلسفه اسلامی به خوانش این معنای وحیانی میپردازد. ...
بیشتر
مساله این مقاله مطالعه موردی آموزه عالم امر به عنوان یکی از مصادیق جمع قرآن و برهان در تفسیر المیزان است. علامه طباطبایی بر اساس مبانی خاص خود در روش تفسیر قرآن، با بررسی همه آیات مربوط به عالم امر و خلق ویژگیهای عالم امر را استقصا کرده با استفاده از قانون علیت وجایگاه عالم عقول و مفارقات در فلسفه اسلامی به خوانش این معنای وحیانی میپردازد. عالم امر عالمی ثابت، واحد و بسیط، فرازمان و فرامکان است که عالم خلق، تنزل یافته آنست. علامه از این تبیین فلسفی به تفسیری ژرف از برخی معانی وحیانی مورد اختلاف بین مفسران مانند روح، عالم ذر، هدایت به امر، قضا و قدر، لوح محفوظ و حقیقت قرآن و... بهره میبرد. در این مقاله پس از بیان اجمالی مبانی روششناختی علامه در تفسیر قرآن به ویژگیهای عالم امر در مقابل عالم خلق در قرآن و خوانش فلسفی علامه از آن پرداخته میشود و سپس تفسیر علامه از امری بودن روح، عالم ذر، و هدایت به امر مورد بررسی قرار میگیرد. پژوهشگران تا کنون با این رویکرد به این مساله نپرداختهاند.
